فرهنگ و آداب شهمیرزاد

گویش شهمیرزادی

بی مناسبت نیست بخشی از مقدمه ای را که استاد منوچهر ستوده در کتاب ” فرهنگ سمنانی ، سرخه ای ، لاسگردی ، سنگسری ، شهمیرزادی ” نوشته اند عینا” نقل کنیم :

” … فقط اهالی سمنان و دهات اطراف آن لهجه ای مشخص دارند که نه تنها از نظر تلفظ بلکه از لحاظ اشتقاق و ریشه شناسی هیچ گونه شباهتی میان لهجه ایشان و لهجه همسایگان شان نیست .

نگارنده ( دکتر ستوده ) این منطقه را ” جزیره لهجه های سمنانی ” خوانده و معتقد است که این سرزمین ، کانون یکی از لهجه های اصیل ایران است .

اگر شهر سمنان را مرکز این لهجه بدانیم ، سرخه ، لاسگرد ، افتر و اروانه ، سنگسر و شهمیرزاد در همین جزیره لهجه قرار می گیرند .

ممکن است پاره ای از خوانندگان بر من ( دکتر ستوده ) خرده بگیرند و بگویند که لغات ساکنان شهمیرزاد نیز با زبان طبری آمیختگی دارد و عده ای از ساکنان این محل به این زبان آشنایی دارند ، از این رو نباید جزء آبادیهای این جزیره لهجه به شمار آید . نگارنده ( دکتر ستوده ) این آمیختگی را امری عرضی می داند ، زیرا از سالهای پیش بیست و پنج تاسی درصد اهالی برای داد و ستد به آمل و بابل میرفته اند و بدون شک این رفت و آمد در تغییر یا ورود لغات تازه موثر بوده است وگرنه میان شهمیرزاد و پاجی و میانه که نخستین آبادی های جنوبی دودانگه است ، بیش از ده فرسنگ فاصله است و از راهی کوهستانی و بسیار دشوار که از چاشم و گردنه زرنگیس می گذرد ، ممکن است میان این دو نقطه گاه گاهی ارتباط برقرار شده باشد ، بنابراین همجواری که امری اضطراری و علتی طبیعی است در تغییر این لهجه موثر نبوده است . گذشته از این ، لغات تغییر یافته این لهجه زیاد نیست و نگارنده ( ستوده ) در گردآوری لغات شهمیرزادی به پیرانی که از محل بیرون نرفته بودند ، تکیه کرده است . “

اما آنچه به نظر می رسد این نکته است که در زمینه ارتباط گویش شهمیرزادی با گویش های طبری و سمنانی باید مطالعات بیشتر و دقیق تری صورت گیرد و تنها نمی توان به عامل فاصله بین آبادیهای جنوبی و دودانگه با شهمیرزاد بسنده کرد و این امر را دلیل عدم

ارتباط لهجه شهمیرزادی با گویش طبری دانست ، زیرا همانگونه که در بخش تاریخچه شهمیرزاد گفته شد ، شهمیرزاد و آسوران و مناطق اطراف آن جزء ناحیه جبال طبرستان بوده است ، به ویژه در دوران حکومت سادات میرعمادالدین هزارجریبی ، سلطه و حکومت آنان بر این نواحی گسترده شده بود و نکته دیگر آنکه امروزه اهالی چاشم ، پرور ، فینسک ، کولیم ، کاورد ، هیکو ، شلی ، ملاده که زمانی جزیی از آسوران رستاق محسوب می شده اند ، هنوز هم با لهجه طبری تکلم می کنند .

فاصله روستای چاشم با شهمیرزاد ۱۸ کیلومتر است و اهالی این روستا همان گونه که اشاره شد ، طبری تکلم می کنند در حالی که استاد ستوده در مطالب خود از روستاهای پاجی و میانه با فاصله ده فرسنگ ( ۶۰ کیلومتر ) با شهمیرزاد به عنوان جنوبی ترین نواحی طبرستان یاد می کند ، که به گویش طبری صحبت می کنند .

بنابراین در فاصله های بسیار نزدیک با شهمیرزاد هنوز هم لهجه طبری دارند و بر این اساس می توان استناد کرد مردم شهمیرزاد در گذشته با لهجه طبری تکلم می کرده اند و بعدها با متلاشی شدن حکومت در طبرستان و به خصوص جبال آن، در دوران معاصر با انتخاب تهران به عنوان پایتخت ( با روی کار آمدن قاجاریه ) و ارتباط تهران با سمنان و نابود شدن سیستم ارتباطی اقتصادی و تجاری شهمیرزاد و طبرستان و سمنان تا جنوب کشور و ارتباط بیشتر مردم شهمیرزاد با سمنان، واژه های جدید سمنانی وارد گویش شهمیرزادی شده است، به این ترتیب اصالت اولیه آن از دست رفته و به شکل امروزی خود درآمده و شاید هم بین زبانهای سمنانی و شهمیرزادی و طبری قرابت هایی وجود داشته است. چنانکه مقدسی در احسن التقاسیم می نویسد: زبان طبری با کومسی و گرگانی نزدیک بوده و همدیگر را به خوبی می فهمیدند، مگر تبری ها ( که ) اندکی شتابزدگی داشتند و به تندی سخن می گفته اند، لنگر زبان ایشان که امروزه نیز ادامه دارد واژه (هاده) و (هاکن) بود که به شیرینی آن می افزود و .. استاد محمدتقی بهار در کتاب سبک شناسی جلد ۲ می نویسند: استعمال پیشاوند (ها) بر افعال مکرر مثل (هاگیر) و (هاده) و غیره واین معنی مربوط به لهجه جنوب طبرستان و مردم سمنان و شاهرود و قومس قدیم بوده است، و نیز مانند اسکندرنامه پیشاوند (ها) بر سر افعال می آورند چون (هاگیرم) و (هاگرفت) و غیره و این یادگار لهجه محلی رازی است که در پهلوی شمال و ولایات اطراف ری و شهمیرزاد و سنگسر معمول بوده و می باشد.

مراسمات و سنت های شهمیرزاد

سنتها ریشه در فرهنگ هر مردم داشته که نکات دقیق و ظریف در آنها نهفته است ، به همین دلیل حفظ آن باعث دوام ارزش ها و معیارهای فرهنگی می شود .

متاسفانه ، بسیاری از سنتهای زیبا و پر ارزشی که ریشه در اعتقادات مردم ما دارد ، دچار نابودی و فراموشی شده است ، به طوری که شهمیرزاد هم از این تهاجم در امان نبوده بسیاری از سنتها و آداب و رسوم گذشته این دیار دچار طوفان زدگی فرهنگی شده و ما برای مقابله با این طوفان زدگی فرهنگی بخشی از سنن و آداب و رسوم این دیار را به رشته تحریر درآوردیم .

از مراسم و سنت های معروف در شهمیرزاد :

◄ مراسم عروسی :

شامل خواستگاری ، مراسم اره گیرون ، شیرینی خورون ، عقد ، حنابندون

◄ شب یلدا :

این شب ، بلندترین شب سال و شب اول چله بزرگ است . در این شب همه افراد فامیل در منزل بزرگ فامیل جمع شده و با انواع خوراکیها ، میوه جات و تنقلات سفره رنگینی ترتیب می دهند و با بگو و بخند و دست زدن و خواندن ، ساعات و اوقات خوشی را برای خود و دیگران فراهم می سازند . این شب پرخاطره و پرنشاطی برای همه است .

در شب یلدا فال گرفتن از دیوان حافظ سنتی ارزنده و عزیز است که هرساله در این شب انجام می شود .

مردم شهمیرزاد اعتقاد بر این دارند که در این شب باید چهل خوراکی بخورند ، در غیر این صورت مریض خواهند شد ! خربزه و هندوانه باید در این شب باشد ! بنابراین خربزه ای را که مدتها قبل خریداری و در داخل کاه یا کاهدانی جهت جلوگیری از یخ زدگی نگه می دارند سربریده و می خورند !

◄ پلادارک :

بر اساس اعتقاد مردم شهمیرزاد شوسیزده (شب سیزده) بر اساس تقویم و گاهشماری مرسوم در گذشته برابر است با روز دوازدهم آبان ماه ، در غروب این روز و بعد از اذان و هنگامی که هوا تقریبا تاریک شده جوانان و نوجوانان و گاه بزرگترها ، با استفاده از وسایل ، سر و صورت خود را پوشانده و به صورت ناشناخته به خانه ها رفته و به در می کوبند و به همراه کوبیدن در می گویند : ” تیک تیک پلادارکمه ” و چند بار تکرار می کنند صاحبخانه مقداری ازخوراکیها را که قبلا آماده کرده است را به آنها می دهد  ، به این ترتیب هرکس مقداری خوراکی جمع آوری کرده و به خانه بر می گردد .این مراسم همان قاشق زنی است که با آداب و رسوم مختلف در نقاط دیگر کشور مرسوم است .

◄ لال چو :

لال چو (چوب لال) مراسمی است که در صبح روزی که غروب آن شوسیزده بوده و پلادارک انجام می شود به اجرا در می آید ، در این روز جوانان و نوجوانان اغلب به منزل بزرگتر فامیل و خانواده و همسایه ها رفته و با چوبی که در دست دارند به دست و پا و بدن آنان به آرامی می زنند بدون آنکه حتی کلمه ای صحبت کنند به این کار ادامه می دهند و به خانه های دیگر می روند و به این ترتیب مراسم یاد لال چو شده را

انجام می دهند ، همانگونه که یادآور شدیم از شرایط و ویژگیهای این مراسم آن است که زننده چوب به هیچ وجه نباید صحبت کند به همین دلیل به آن لال چو می گویند .

مردم شهمیرزاد معتقدند به این ترتیب رنج و بیماری از بدن به در رفته و فرد سلامت خود را باز می یابد .

◄ چهارشنبه سوری :

مراسم جالب دیگری در شهمیرزاد که روز چهارشنبه آخر سال ( آخرین چهارشنبه سال ) و قبل از فرا رسیدن عید نوروز برگزار می شود ، چهارشنبه سوری است . این مراسم از بسیاری جهات شبیه مراسمی است که اکنون نیز در سایر نقاط کشور برگزار می شود و با جمع آوری هیزم یا گون و آتش زدن آنها در غروب آخرین چهارشنبه همه از روی آن می پرند و می گویند : ” زردی من از تو ، سرخی تو از من ” . زنان خانواده از قبل آجیل و تنقلات مختلف را که آماده کرده اند حاضر می کنند و در هر کوی و برزن همسایه ها با همکاری یکدیگر جشن کوچکی برپا می کنند و به این ترتیب همه آماده می شوند تا به استقبال عید نوروز رفته و سال نو و آغاز بهار را جشن بگیرند .

بخشی دیگر از مراسم چهارشنبه سوری تا حدی با نقاط دیگر فرق دارد ، مادران خانواده با آماده کردن ته چین ( ته چین غذای مورد علاقه شهمیرزادی ها بوده و زنان و دختران شهمیرزادی تبحر فراوانی در پختن آن دارند .) مراسم چهارشنبه سوری را رونق بیشتر می دهند و در صبح روز چهارشنبه مادران در حیاط خانه مقداری باروت قرار داده آن را آتش می زنند و همه افراد خانواده از روی آن می پرند و صبح زود در حالی که هوا کاملا روشن نشده ، زنان با ظرفهای آب به اسّیوچل می روند .

◄ اسّیوچل :

اسیو به معنای آسیاب و چل به چوبی گفته می شود که میان دو سنگ آسیاب قرار دارد و باعث به حرکت درآمدن سنگ ها می شود ، اسیوچل مراسم جالب آخرین چهارشنبه سال ، به این صورت است . زنان با ظرفهای پر از آب به طرف آسیابها می روند و آبی را که از آسیاب عبور می کند به اندازه کافی برمی دارند زیرا معتقدند که این آب شفابخش می باشد و موقع انتقال آب به منزل سعی می کنند آب تهیه شده را به طریقی زیر چادرهای خود پنهان کنند تا ماه نیز آن را نبیند ! چون معتقدند اگر ماه آب را ببیند ، آب خاصیت شفابخشی خود را از دست می دهد . مقداری از این آب را زن خانواده به در و دیوار خانه ریخته می گوید : ( اوّل باهار ، شو ورمز ، امار ، موارک ) اول بهار ، شب ورمز ، مارا مبارک و بقیه آب را نیز داخل سماور می ریزد و به این ترتیب همه افراد خانواده موقع صرف صبحانه و چای ، این آب شفابخش را می خورند !

در گذشته سعی می شد آب مورد بحث را از آسیابی که در ابتدای کوچه دروازه ( شهید طاهرزاده فعلی ) اسیوسر واقع بود تهیه کنند ، این آسیاب به آسیاب آقا سید هادی معروف است و آبی که به این آسیاب می رسید از هفت آسیاب بالاتر نیز عبور می کرد . مردم شهمیرزاد معتقدند آبی که از هفت آسیاب عبور کند شفابخش و متبرک است . این محله ( اطراف آسیاب آقا سید هادی ) نیز به اسّیوسر شهرت دارد و این شهرت تاکنون باقی مانده است .

◄ حسن کولشک :

یکی دیگر از سنتها که جهت توقف باران در شهمیرزاد رایج است به حسن کولشک معروف است . به این ترتیب که شخصی را انتخاب کرده ، به او لباس چوپانها ( چوقا ، و کولک ) پوشانده و آبکشی را بر سرش گذاشته و چوبی به دست او می دادند و از این فرد می خواستند در زیر باران حرکت کند ، سپس عده ای در اطراف او حرکت می کردند و می گفتند : ” حسن کولشک کجه شونی ؟ ” در واو جواب می گفت : ” شوم ، شوم از دست وارش ” دوباره می گفتند : ” نشا ، نشا وارش اسنه ! ” ( حسن کولشک کجا می روی ؟ می روم ، می روم از دست باران . نرو ، نرو باران می ایستد ! )

بازی ها و سرگرمی ها 

در شهمیرزاد بازیهای مختلفی رواج داشت که مخصوص این منطقه بوده است، به این ترتیب کودکان و جوانان سرگرم شده و اوقات فراغتشان را پر می کرد، ولی امروزه با توجه به گسترش و رواج بازی های مدرن تقریبا به فراموشی سپرده شده اند .

به زبان شهمیرزادی به بازی (ک یا که) گفته می شود که علامت یا حرفی را به آخر نام هر بازی اضافه می کنند مثلا توپ برک (بازی با توپ) دوسنگ ک: (بازی با سنگ) و … بعضی از این بازی ها باید در فصول خاصی از سال برگزار شود، در غیر این صورت شرایط مطلوب انجام آن فراهم نمی گردد . با توجه به مطالب و نوشته های آقای دکتر ستوده در کتاب زبان سمنانی سرخه ای، لاسگردی، سنگسری و شهمیرزادی تعدادی از این بازی ها در سایر نواحی استان سمنان با مختصر تغییرات هنوز مرسوم است .

از بازی های معروف در شهمیرزاد :

۱ – خوزک (گردوبازی):

با انواع گوناگون کالی و ریگی کالی

ریگی شامل : ۱ – مرّه ای که خود بر دونوع کالی و  کاشتی – ریگی است  ۲ – باغبونی  ۳ – چالی ، ( چالکا ) ، چالک  و ۴ – دیواری

سر و ته و …

۲ – خلاص

۳ – اینک را، اونک را

۴ – هفت سنگ

۵ – الک – دولک

۶ – دو سنگ ک

۷ – توپ برک

۸ – جو ، گنم ، تاس

۹ – هامللی (ها ملا علی)

۱۰ – پا بزن بازی

۱۱ – پا بلیس

۱۲ – چش دارک

منبع : http://shahmirzad.info/

دیدگاهتان را بنویسید

*

پیشبینی آب و هوا
شهمیرزاد
۶ اردیبهشت ۱۳۹۷, ۳:۴۸ ق.ظ
صاف
صاف
16°C
احساس واقعی: 16°C
فشار کنونی: 1020 mb
رطوبت: 33%
سرعت باد: 4 km/h شمالشمالشرق
اطلاعات بیشتر...
 
نظرسنجی

نظر شما در مورد وب سايت شورا چيست؟

مشاهده نتایج

Loading ... Loading ...